Клекта ядролары саңырауқұлақтардың көпшілігінде өте кішкентай 1-3 микрондай болады. Ірі ядролар жыныс процесімен байланысқан органдарда ғана болады да, кейде олардың мөлшері 10 микронға жетеді. Ірі ядроларда ядрошықтардың бар екендігі байқалады. Протоплазма жас жасушалардың – гифалардың ұштарын толтырып тұрады. Бояп қарағанда олардан ұсақ дөңгелек көпіршік тәрізді вакуолялар көрінеді. Ересек жасушаларда протоплазма жасушаның қабығына қарай жақын орналасады. Клетканың ортаңғы бөлімін ірі вакуоля алып жатады. Одан жасушаның жан-жағында жіңішке протоплазма жіпшелері тарайды. Вакуоля жасуша шырынына толы болады. Клетка шырыны түссіз, тек ағзадан саңырауқұлақтарда антоциан пигментінің болуына байланысты, қызғылт тартып тұрады. Саңырауқұлақ жасушаларында қор заты ретінде еш уақытта крахмал жиналмайды, май тамшылары мен гликолен, ал біраз саңырауқұлақтарда волютин жиналады.

Кейбір саңырауқұлақтарда әр түрлі улы заттардың жиналуы да жиі кездеседі. Саңырауқұлақтардың түсі – жасуша қабығында, протоплазмада, вакуоляда болатын пигменттерге байланысты. Пигменттер әр түрлі химиялық процесстер нәтижесінде түзіледі.

Саңырауқұлақтардың жоғары сатыдағы өсімдіктердегідей нағыз талшықтар болмайды. Алайда жалған талшықтар жиі кездеседі, олар өз ара матасып жататын, бірақ плазмодесмамен жалғаспайтын гифалардан құралады. Жалған ұлпа гифалардың құрылысы әр түрлі болады және түрліше орайласып келеді, демек олардың физиологиялық маңызы да өзгеше. Оларды кейде жалған түзуші, жабындық, механикалық, өткізгіш тканьдер деп бөледі. Кейбір саңырауқұлақтардың ризоморфтар деп аталатын. Мицелийлердің матасуынан құралған, жуандығы бірнеше миллиметрге жетіп, ұзындығы бірнеше метрге дейін баратын суды өткізу қызметін атқаратын ұзын қоңыр түсті жуан жіптері болады.

Мицелийлердің сыртқы – экзогенді және ішкі эндогенді болып екіге бөлінеді.

• Экзогенді мицелийлер субстраттың үстінде,
• Эндогенді мицелийлер субстраттың ішінде, өсімдік қалдықтарының арасында, тірі өсімдіктер денесінің ішінде жатады.

Эндогенді мицеллилер табиғатта жиі тараған, олар сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан жақсы қорғалады және қоректік заттармен мол қамтамасыз етіледі. Мицелийлер субстраттың ішіндегі эндогендік тіршілігіне байланысты, көп жылға дейін паразиттік не сапрофиттік тіршілік етеді.

Саңырауқұлақтар де вегетативтік, жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Бұлардың көбею органдарының құрылысы алуан түрлі, осыған негіздей отырып, оларды классификациялайды. Саңырауқұлақтар мицелийлерінің жеке бөліктерге және жасушаларға бөлінуі арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Ашытқы саңырауқұлақтары жасушаның бүршіктенуі, ал басқа саңырауқұлақтар артроспоралар (оидия) және хламидоспоралар арқылы да вегетативтік көбейеді. Артроспора арқылы көбейгенде мицелийлер жұқа қабығы бар жасушаларға ыдыраса, хламидоспора арқылы көбейгенде, қалың қоңыр түсті қабығы бар жасушаларға ыдырайды. Қаракүйе саңырауқұлағының белгілі даму сатысында хламидоспора шартты түрде болып отырады. Бұлар – қолайсыз жағдайларға жақсы бейімделген, қор заттармен қамтамасыз етілген споралар.

Әр түрлі спора тасушы органдарының құрылуы арқылы саңырауқұлақтар жыныссыз жолмен жиі көбейеді. Бұл споралар өздерінің шығу тегі жағынан эндогендік (ішкі) және экзогендік (сыртқы) болып екіге бөлінеді. Барлық төменгі сатыдағы саңырауқұлақтар эндогендік споралар арқылы көбейеді. Олар гифаларының ұшынан өсетін спорангияларда түзіледі. Кейбір төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың споралары балдырлардың зооспораларына ұқсас, қозғалғыш келеді, оны зооспора деп атайды, олар зооспорангияларда көп мөлшерде түзіледі. Зооспоралар суда талшығы арқылы еркін қозғалады. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың көпшілігі зооспоралармен көбеймей, қозғалмайтын қалың қабығы бар споралар арқылы көбейеді. Мұндай споралар, спорангии сағағы деп аталатын ерекше мийелийлердің ұшынан дамитын спорангийлердің ішінде өседі.

Экзогендік спораларды конидия деп атайды. Бұлар моншақ тәрізді тізбектеліп келіп, ерекше тарамдалған конидия сағағы деп аталатын мицелийлердің ұштарында дамиды. Саңырауқұлақтарды конидиялардың пішіндерінің әр түрлі болуына және олардың ерекшеліктеріне қарай бір-бірінен ажыратады.

Жыныссызға қарағанда, жынысты көбею әр түрлі болып келеді. Қарапайым саңырауқұлақтар хологамия, изогамия және гетерогамия жолдарымен көбейсе құрылысы күрделілерді оогамия және тіркеспелі балдырлардың коньюгациясы сияқты, зигогамиялы жолмен де көбейеді. Барлық төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда зигота біраз уақыт тыныштық күйде болады. Ол өсер алдында редукциялы бөлінеді. Зиготадан не зооспорангииі, не спорангиі, не конидиялары бар қысқа гифалар түзіледі, олардың әрқайсысынан өздеріне тән споралар піседі. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың барлық тіршілік жағдайы гаплоидты, ал диплоидты болып тек зигота есептеледі.

Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың көбісі жеке гаметангияларға бөлінбеген, сыртқы құрылысы жағынан әр түрлі жыныс органдарының ұрықтануы қозғалмайтын спермациялар арқылы болады. Олар несекомдармен немесе ауаның ағынымен таралады. Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың біраз түрлерінде нағыз жыныс процесінің жойылғаны байқалады. Ұрықтану көпшілік жағдайда бір вегетативтік клетканың протопласты екінші бір жасушаға жылжып барып құйылуы, яғни соматогамия арқылы болады. Мұнда ядролар бір-біріне бірден қосылмайды, олар тек жұп-жұбымен жақындасып, дикарион түзіледі. Содан кейін әр түрлі жынысты ядролар бір-бірмен қосылып, диплоидты ядро – кариогамияға ауысады. Ядролар жынысты жолмен қосылғаннан кейін, тыныштық кезеңінен өтпей-ақ, редукциялы жолмен бөлініп, гаплоидты жынысты көбею спорасына айналады. Сонымен көпшілік жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың даму циклында гаплоидты, дикарионды және диплоидты үш фаза алмасып отырады. Диплоидты фаза аз уақыт, ал гаплоидты және дикарионды фазалардың ұзақтығы саңырауқұлақ топтарына байланысты әр түрлі болады.

Жыныс процесінің нәтижесінде пайда болған споралар біреулерінде эндогенді жолмен ерекше қалталарының ішінде 8-ден түзілсе, екінші біреулерінде базидия деп аталатын жасушалардың үстінде 4-тен экзогенді споралар түзеді. Эндогендік спораларды аскоспора, ал экзогендік спораларды базидиоспоралар деп атайды.

Жынысты және жыныссыз көбеюлер саңырауқұлақтардың даму циклында заңды түрде ауысып отырады да, жынысты көбею арқылы даму циклы аяқталады.

Біраз саңырауқұлақтарда бір-бірінен айырмашылықтары бар бірнеше жыныссыз спора түзу органдары болады. Ондай саңырауқұлақтар спора түзу кезінде сыртқы түрін өзгертіп жібереді, егер оның генетикалық байлынысын білмесе, оны басқа саңырауқұлақ деп ойлауға болады. Сөйтіп, саңырауқұлақтардың плеоморфизмдік қасиетінің бар екендігі, яғни бір түрге жататын өсімдіктің әр түрлі болып пішінін өзгерте алатына байқалады.

Саңырауқұлақтар хлорофилі болмағандықтан сапрофитті, не паразитті жолмен тіршілік етеді. Сапрофитті саңырауқұлақтар өлі субстраттар мен органикалық қалдықтарға шоғырланады. Паразитті саңырауқұлақтар кейбір пішімдері де табиғатта кең таралған. Олар көбінесе шірінтінділерде көп кездеседі және тірі ағзалардың өмірімен байланыста болып, ол қашан иесі тіршілігін жойып, қурап біткенге дейін онымен бірге тіршілік ете береді.

Саңырауқұлақтардың өсіп-өнуі үшін, қолайлы ылғалды субстрат қажет. Субстраттың ылғалды болуы мицелийдің түзілуіне, ал құрғақ болуы – спора құру органдарының өсіп дамуына себеп тигізеді. Олардың көпшілігі оптималды температураны +20-250С, ең төменгі +1-50 температураны да жақсы көтереді.

Біраз саңырауқұлақтарда бір-бірінен айырмашылықтары бар бірнеше жыныссыз спора түзу органдары болады. Ондай саңырауқұлақтар спора түзу кезінде сыртқы түрін өзгертіп жібереді, егер оның генетикалық байланысын білмесе, оны басқа саңырауқұлақ деп ойлауға болады. Ертеде мұндай әртүрлі жаныссыз көбею органы бар саңырауқұлақты әр түрге, тіпті кейде әр туысқа жатқызған. Сөйтіп, саңырауқұлақтардың плеоморфизмдік қасиетінің бар екені, яғни бір түрге жататын өсімдіктің әр түрлі болып пішінін өзгерте алатыны байқалады.

Жоғарыда айтып кеткендей, клавициалды саңырауқұлақтар қалталы саңырауқұлақтар класына жатқызылады. Бұлардың басты ерекшелігі – көп жасушалы мицелийдің және жыныс процесінің нәтижесінде түзілетін қалталарының (аскаларының) болуында. Олардың ішінде қалыпты жағдайда 8 эндогенді спора түзіледі, оларды аскоспоралар деп атайды. Аскомицеттердің жынысты көбеюімен бірге конидиялар арқылы жыныссыз көбею де көп таралған. Мұнда конидия споралары экзогенді жағдайда конидия сағағының үстінде түзіледі. Жыныссыз процесс қалталы саңырауқұлақтарда көбеюдің негізгі тәсілі болып есептеледі, оның себебі жынысты қалта құру процесі даму циклінің аяғында, қолайсыз жағдайлар туғанда ғана болады.

Мицелийлері көп түрлерінде субстраттың ішіне еніп жатады, ал оның үстінде спора тасушы органдары түзіледі. Конидиялар субстарттың бетінде ұлпа, қатпар, нүкте, дақ және басқа пішінді болып келеді. Кейбір түрлерінде қалталы спора тасушы органдар шашылып жатса, ал көбісінде - әр түрлі пішіні бар жемісті дене түрінде болады.

Жыныс процесі әр түрлі топтарда, тіпті бір топтың өз ішінде де әр түрлі жағдайда өтеді. Мұнда мицелийлердің 2 жасушасы қосылады, сөйтіп ядролары бірігіп зигота түзіледі. Ол тыныштық күйге көшпей-ақ қосылған ядро редукциялы жолмен 3 рет бөлініп, гаплоиды 8 ядро түзеді. Ядроның айналасындағы протоплазмалардың бір бөлімі қатайып спора қабығында, ал зигота қабығы қалтаға айналады. Сөйтіп, гаплоидты ядродан қалталы 8 аскоспора түзіледі. Бұл жағдайда зиготадан бір ғана қалта дамиды. Мұнда геметаларға бөлінбеген екі жыныс органдарының жасуша ішіндегі заттары бір-біріне құйылады. Жыныс органдары дамыған мицелийлердің бір бөлімі оның айналасына тоқылып жеміс денесінің тканін түзеді, одан пішіні әр түрлі жеміс денесі өсіп жетіледі. Сөйтіп, олардың жемісті денесі мицелийдің үстінде немесе строма деп аталатын тығыздалып өрімделген гифалардың ішінде дамиды.

Клавициалды саңырауқұлақтар табиғатта кеңінен таралған. Ботаника ғылымының қалыптасуыннан-ақ бастап бұл саңырауқұлақтар ботаниктер мен энтомологтар сияқты зерттеушілердің көмегімен ажыратылды.

Саңырауқұлақтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы

Саңырауқұлақтар тайгада, тундрада, далалы жерлерде, тау ормандарында, шалғындықта, батпақта, қоймаларда, құрылыстарда кездеседі. Сөйтіп табиғатта зат айналымына қатысады. Бактериялар мен топырақта болатын басқа да майда саңырауқұлақтар бірлесіп, өсімдіктер мен жануарлардың, саңырауқұлақ қалдықтарын (өсімдіктің құраған бөліктері, жануарлардың, майда бунақденелілердің өлекселері) ыдыратып, шірітеді. Сөйтіп топырақты ағзалық заттармен байытып, құнарлылығын арттырады.

Өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары ыдырамай, өңделмей, топырақта жата берсе, әр түрлі жұқпалы аурулардың таралуына себепші болар еді. Саңырауқұлақтардың қалдықтарды ыдыратуы топырақтың тазаруына, аурулардың таралмауына көп пайдасын тигізеді. Қалың ағашты ормандардың жапырақтары жыл сайын жаппай түсетіні белгілі. Ағаштардың түбінде өсетін қалпақшалы саңырауқұлақтар жапырақтарды ыдыратып, оларды бактериялар қара топыраққа айналдырады. Сондықтан орман арасындағы топырақтың құрамы өсімдіктерге қажетті минералды тұздарға өте бай болады.

Саңырауқұлақтардың құрамы ферменттерге бай. Ферменттерді әр түрлі салаға пайдаланады, олар: жеміс шырынының түсін өзгертеді; шикізаттарды (мал азығын, қағаз қалдықтарын) өңдейді; нәруыздарды, крахмалды сүйылтады.

Зең саңырауқұлағынан пенициллин антибиотигі алынады. Аспергилден лимон қышқылы өндіріліп, медицинада, өнеркәсіпте кеңінен қолданылады.

Жеуге жарамды қалпақшалы саңырауқұлақтар мен ашытқы саңырауқұлақтары тағамға пайдаланылады.

Тутанхомон фараонының қорымын ашуға қатысқан 21 адам аспергилл саңырауқұлағының споралары өкпені зақымдағандықтан, өмірден озды. Оны кейін басқа египет қорымдарындағы адам мүдделеріне қаптал өскен аспергилдер арқылы анықтаған.

Саңырауқұлақтар мен бактериялар топырақ құрамындағы кейбір зиянды бактериялардың көбейіп кетпеуіне ықпал етеді. Өздерікен арнайы зат бөліп, зиянды бактериялардың өсуін тежейді. Оларды антибиотиктер деп атайды. Ондай антибиотиктерге бактериялардан бөлінетін стрептомицин, тетрациклин және саңырауқұлақтардан алынатын пенициллин жатады. Бұл антибиотиктерді өндірісте жасанды жолмен алу жолға қойылған. Адам баласы бұл дәрілерді күнделікті пайдаланады. Соңғы кезде медицинада жүректі, бүйректі операция жасап ауыстырғанда пайдаланылатын дәріні топырақтағы саңырауқұлақтан бөліп алды. Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - гибереллин, зиянды бунақденелілерге қарсы қолданылатын боверинде саңырауқұлақтардан алынады. Саңырауқұлақтардың пайдалы жақтары толық анықтауды қажет етеді.

Жылдан - жылға халық саны өсіп келеді. Адам баласын тағаммен қамтамасыз ету - кезек күттірмейтін мәселе. Сондықтан саңырауқұлақтарды тек дәрі алу үшін ғана емес, тамаққа пайдалану үшін де қолдан өсіреді. Арнайы орындарда қарашірік топыраққа жылқы тезегін қосып, қозықұйрықтың спораларын себеді. Сонда ғана ол ұзақ жылдар түсім береді. Қазір 70 елде қозықұйрық, жазғы түбіртек егу жолға қойылған. Одан жылына 14 млрд доллар қосымша табыс түседі. Қазақстанда да қозықұйрық пен жазғы түбіртекті қолдан өсіру жүзеге асырылуда.

Саңырауқұлақтар табиғатта зат айналымына қатысады, әр түрлі қалдықтарды ыдыратып, шірітіп топырақ құнарлылығын арттырады. Сондай-ақ қауіпті аурулардың таралмауына пайдасын тигізеді. Саңырауқұлақтардың құрамы ферментке бай. Жеуге жарамды саңырауқұлақтар құрамында 80-90% су, 2-4%-ға жуық нәруыз, 1%-ға жуық май болады. Демек олар тағамға пайдаланылады. Өте қажетті дәрі өндіруде де маңызы зор. Зиянды бактериялардың өсуін тежейтін дәрілер антибиотиктер деп аталады. Саңырауқұлақтардан өсімдікті тез өсіретін белсенді зат гибереллин алынады.

Қыналар соңғы уақытқа дейін төменгі сатыдағы өсімдіктерге жатқызылып келді. Алайда олардың құрылысы және тіршілік әрекеті ерекше болғандықтан, соңғы кезде саңырауқұлақтар дүниесінің бөлімі ретінде өз алдына жеке қарастырылатын болды. Қыналар - денесі екі құрамбөліктен (балдыр және саңырауқұлақ) құралған, селбесіп тіршілік ететін ағзалар тобы.

Дереккөздер

1. ↑ Moore RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine 23: 361–73. 
2. ↑ Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
3. ↑ Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0
4. ↑ Шварцман С.Р., Материалы к истории микофлоры Казахстана, А.-А., 1962
5. ↑ Калымбетов Б., Микологическая флора Заилийского Алатау (Северный Тянь-Шань), А.-А., 1969
6. ↑ Әбиев С., Қазақстан астық тұқымдас өсімдіктерінің тат саңырауқұлақтары, А., 2002.
7. ↑ Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9

Саңырауқұлақтар Туралы Ақпарат

Саңырауқұлақтар Туралы Видео

Саңырауқұлақтар дегеніміз не, Саңырауқұлақтар кім, Саңырауқұлақтар сипаттамасы

There are excerpts from wikipedia on this article and video

www.turkaramamotoru.com

Саңырауқұлақтар — Уикипедия

Саңырауқұлақтар – төменгі сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ең көп тарағаны, олардың 100000-дай түрі кездеседі.

Басқа өсімдіктер типтерінен басты айырмашылықтары пластидтері, хлорофилі болмайды. Бұлар дайын органикалық заттармен қоректенуге бейімделген гетеретрофты өсімдіктер.

Түрлері бойынша Жейтін саңырауқұлақтар және Жеуге жарамсыз саңырауқұлақтар болып бөлінеді. Олардың вегетативтік денесі тарамдалып матасқан гифалардан (жіңішке жіпшелерден) тұрады. Бұлар бір-бірімен матасып грибница немесе мицеллий деп аталатын саңырауқұлақтың денесін құрайды.

Гифарлардың жуандығы 1-ден 10 кейде 20 микронға дейін барады. Олардың көбісінің мицелийлері субстраттың ішінде жатады. Субстраттың бетінде жемісті денелері немесе спора тасушы органдары орналасады. Олардың пішіндері шар тәрізді, таға, қабық сияқты, қалпақты түбірге ұқсас және басқаша түрлі болып келеді.

Гифалар төбе жасушалары арқылы ұзарып өседі және моноподиальды бұтақтанады. Бүйірлік мицелийлер негізгі мицелийлерге ұқсайды. Тек паразит саңырауқұлақтардың көбісі иесінің жасушасының ішіне еніп жататын бүйірлік мицелийлері әрі қарай өспейді, жасуша ішінде шар, алмұрт, немесе тарамдалған гаусторияға айналады, сөйтіп иесінің жасушасындағы қоректік заттарды сорып, тіршілік етеді.

Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың кейбіреулерінде мицелий болмайды, вегетативтік денесі жалаңаш не қабықшасы бар протоплазмадан тұрады. Мұндай саңырауқұлақтардың жасушаларынан тарамдалған, өте жіңішке, ядросы жоқ қысқа жіпшелер өседі, оны ризомицелий деп атайды. Ол мицелийдің алғашқы нышаны болып есептелінеді.

Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың мицелийлері – көлденең перделерге бөлінбеген, көп жасушалы. Олардың перделерінде жасушаларды бір-бірімен байланыстырып тұратын өте ұсақ поралары болады.

Саңырауқұлақтардың жасуша қабығы құрамында насекомдар қабықтарының хитиніне ұқсас, хитин заты және полисахаридтер болады. Олардың жасушасы протоплазмадан, бір, екі, кейде одан да көп ядродан және вакуолядан тұрады. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың мицелийлері көп ядролы, ал жоғары сатыда орналасқан саңырауқұлақтар бірнеше ядродан тұрады.

Жасуша ядролары саңырауқұлақтардың көпшілігінде өте кішкентай 1-3 микрондай болады. Ірі ядролар жыныс процесімен байланысқан органдарда ғана болады да, кейде олардың мөлшері 10 микронға жетеді. Ірі ядроларда ядрошықтардың бар екендігі байқалады. Протоплазма жас жасушалардың – гифалардың ұштарын толтырып тұрады. Бояп қарағанда олардан ұсақ дөңгелек көпіршік тәрізді вакуолялар көрінеді. Ересек жасушаларда протоплазма жасушаның қабығына қарай жақын орналасады. Клетканың ортаңғы бөлімін ірі вакуоля алып жатады. Одан жасушаның жан-жағында жіңішке протоплазма жіпшелері тарайды. Вакуоля жасуша шырынына толы болады. Клетка шырыны түссіз, тек ағзадан саңырауқұлақтарда антоциан пигментінің болуына байланысты, қызғылт тартып тұрады. Саңырауқұлақ жасушаларында қор заты ретінде еш уақытта крахмал жиналмайды, май тамшылары мен гликолен, ал біраз саңырауқұлақтарда волютин жиналады.

Кейбір саңырауқұлақтарда әр түрлі улы заттардың жиналуы да жиі кездеседі. Саңырауқұлақтардың түсі – жасуша қабығында, протоплазмада, вакуоляда болатын пигменттерге байланысты. Пигменттер әр түрлі химиялық процесстер нәтижесінде түзіледі.

Саңырауқұлақтардың жоғары сатыдағы өсімдіктердегідей нағыз талшықтар болмайды. Алайда жалған талшықтар жиі кездеседі, олар өз ара матасып жататын, бірақ плазмодесмамен жалғаспайтын гифалардан құралады. Жалған ұлпа гифалардың құрылысы әр түрлі болады және түрліше орайласып келеді, демек олардың физиологиялық маңызы да өзгеше. Оларды кейде жалған түзуші, жабындық, механикалық, өткізгіш тканьдер деп бөледі. Кейбір саңырауқұлақтардың ризоморфтар деп аталатын. Мицелийлердің матасуынан құралған, жуандығы бірнеше миллиметрге жетіп, ұзындығы бірнеше метрге дейін баратын суды өткізу қызметін атқаратын ұзын қоңыр түсті жуан жіптері болады.

Мицелийлердің сыртқы – экзогенді және ішкі эндогенді болып екіге бөлінеді:

• Экзогенді мицелийлер субстраттың үстінде,
• Эндогенді мицелийлер субстраттың ішінде, өсімдік қалдықтарының арасында, тірі өсімдіктер денесінің ішінде жатады.

Эндогенді мицеллилер табиғатта жиі тараған, олар сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан жақсы қорғалады және қоректік заттармен мол қамтамасыз етіледі. Мицелийлер субстраттың ішіндегі эндогендік тіршілігіне байланысты, көп жылға дейін паразиттік не сапрофиттік тіршілік етеді.

Саңырауқұлақтар де вегетативтік, жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Бұлардың көбею органдарының құрылысы алуан түрлі, осыған негіздей отырып, оларды классификациялайды. Саңырауқұлақтар мицелийлерінің жеке бөліктерге және жасушаларға бөлінуі арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Ашытқы саңырауқұлақтары жасушаның бүршіктенуі, ал басқа саңырауқұлақтар артроспоралар (оидия) және хламидоспоралар арқылы да вегетативтік көбейеді. Артроспора арқылы көбейгенде мицелийлер жұқа қабығы бар жасушаларға ыдыраса, хламидоспора арқылы көбейгенде, қалың қоңыр түсті қабығы бар жасушаларға ыдырайды. Қаракүйе саңырауқұлағының белгілі даму сатысында хламидоспора шартты түрде болып отырады. Бұлар – қолайсыз жағдайларға жақсы бейімделген, қор заттармен қамтамасыз етілген споралар.

Әр түрлі спора тасушы органдарының құрылуы арқылы саңырауқұлақтар жыныссыз жолмен жиі көбейеді. Бұл споралар өздерінің шығу тегі жағынан эндогендік (ішкі) және экзогендік (сыртқы) болып екіге бөлінеді. Барлық төменгі сатыдағы саңырауқұлақтар эндогендік споралар арқылы көбейеді. Олар гифаларының ұшынан өсетін спорангияларда түзіледі. Кейбір төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың споралары балдырлардың зооспораларына ұқсас, қозғалғыш келеді, оны зооспора деп атайды, олар зооспорангияларда көп мөлшерде түзіледі. Зооспоралар суда талшығы арқылы еркін қозғалады. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың көпшілігі зооспоралармен көбеймей, қозғалмайтын қалың қабығы бар споралар арқылы көбейеді. Мұндай споралар, спорангии сағағы деп аталатын ерекше мийелийлердің ұшынан дамитын спорангийлердің ішінде өседі.

Экзогендік спораларды конидия деп атайды. Бұлар моншақ тәрізді тізбектеліп келіп, ерекше тарамдалған конидия сағағы деп аталатын мицелийлердің ұштарында дамиды. Саңырауқұлақтарды конидиялардың пішіндерінің әр түрлі болуына және олардың ерекшеліктеріне қарай бір-бірінен ажыратады.

Жыныссызға қарағанда, жынысты көбею әр түрлі болып келеді. Қарапайым саңырауқұлақтар хологамия, изогамия және гетерогамия жолдарымен көбейсе құрылысы күрделілерді оогамия және тіркеспелі балдырлардың коньюгациясы сияқты, зигогамиялы жолмен де көбейеді. Барлық төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда зигота біраз уақыт тыныштық күйде болады. Ол өсер алдында редукциялы бөлінеді. Зиготадан не зооспорангииі, не спорангиі, не конидиялары бар қысқа гифалар түзіледі, олардың әрқайсысынан өздеріне тән споралар піседі. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың барлық тіршілік жағдайы гаплоидты, ал диплоидты болып тек зигота есептеледі[2,3].

Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың көбісі жеке гаметангияларға бөлінбеген, сыртқы құрылысы жағынан әр түрлі жыныс органдарының ұрықтануы қозғалмайтын спермациялар арқылы болады. Олар несекомдармен немесе ауаның ағынымен таралады. Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың біраз түрлерінде нағыз жыныс процесінің жойылғаны байқалады. Ұрықтану көпшілік жағдайда бір вегетативтік клетканың протопласты екінші бір жасушаға жылжып барып құйылуы, яғни соматогамия арқылы болады. Мұнда ядролар бір-біріне бірден қосылмайды, олар тек жұп-жұбымен жақындасып, дикарион түзіледі. Содан кейін әр түрлі жынысты ядролар бір-бірмен қосылып, диплоидты ядро – кариогамияға ауысады. Ядролар жынысты жолмен қосылғаннан кейін, тыныштық кезеңінен өтпей-ақ, редукциялы жолмен бөлініп, гаплоидты жынысты көбею спорасына айналады. Сонымен көпшілік жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың даму циклында гаплоидты, дикарионды және диплоидты үш фаза алмасып отырады. Диплоидты фаза аз уақыт, ал гаплоидты және дикарионды фазалардың ұзақтығы саңырауқұлақ топтарына байланысты әр түрлі болады.

Жыныс процесінің нәтижесінде пайда болған споралар біреулерінде эндогенді жолмен ерекше қалталарының ішінде 8-ден түзілсе, екінші біреулерінде базидия деп аталатын жасушалардың үстінде 4-тен экзогенді споралар түзеді. Эндогендік спораларды аскоспора, ал экзогендік спораларды базидиоспоралар деп атайды.

Жынысты және жыныссыз көбеюлер саңырауқұлақтардың даму циклында заңды түрде ауысып отырады да, жынысты көбею арқылы даму циклы аяқталады.

Біраз саңырауқұлақтарда бір-бірінен айырмашылықтары бар бірнеше жыныссыз спора түзу органдары болады. Ондай саңырауқұлақтар спора түзу кезінде сыртқы түрін өзгертіп жібереді, егер оның генетикалық байлынысын білмесе, оны басқа саңырауқұлақ деп ойлауға болады. Сөйтіп, саңырауқұлақтардың плеоморфизмдік қасиетінің бар екендігі, яғни бір түрге жататын өсімдіктің әр түрлі болып пішінін өзгерте алатына байқалады.

Саңырауқұлақтар хлорофилі болмағандықтан сапрофитті, не паразитті жолмен тіршілік етеді. Сапрофитті саңырауқұлақтар өлі субстраттар мен органикалық қалдықтарға шоғырланады. Паразитті саңырауқұлақтар кейбір пішімдері де табиғатта кең таралған. Олар көбінесе шірінтінділерде көп кездеседі және тірі ағзалардың өмірімен байланыста болып, ол қашан иесі тіршілігін жойып, қурап біткенге дейін онымен бірге тіршілік ете береді.

Саңырауқұлақтардың өсіп-өнуі үшін, қолайлы ылғалды субстрат қажет. Субстраттың ылғалды болуы мицелийдің түзілуіне, ал құрғақ болуы – спора құру органдарының өсіп дамуына себеп тигізеді. Олардың көпшілігі оптималды температураны +20-250С, ең төменгі +1-50 температураны да жақсы көтереді.

Біраз саңырауқұлақтарда бір-бірінен айырмашылықтары бар бірнеше жыныссыз спора түзу органдары болады. Ондай саңырауқұлақтар спора түзу кезінде сыртқы түрін өзгертіп жібереді, егер оның генетикалық байланысын білмесе, оны басқа саңырауқұлақ деп ойлауға болады. Ертеде мұндай әртүрлі жаныссыз көбею органы бар саңырауқұлақты әр түрге, тіпті кейде әр туысқа жатқызған. Сөйтіп, саңырауқұлақтардың плеоморфизмдік қасиетінің бар екені, яғни бір түрге жататын өсімдіктің әр түрлі болып пішінін өзгерте алатыны байқалады.

Жоғарыда айтып кеткендей, клавициалды саңырауқұлақтар қалталы саңырауқұлақтар класына жатқызылады. Бұлардың басты ерекшелігі – көп жасушалы мицелийдің және жыныс процесінің нәтижесінде түзілетін қалталарының (аскаларының) болуында. Олардың ішінде қалыпты жағдайда 8 эндогенді спора түзіледі, оларды аскоспоралар деп атайды. Аскомицеттердің жынысты көбеюімен бірге конидиялар арқылы жыныссыз көбею де көп таралған. Мұнда конидия споралары экзогенді жағдайда конидия сағағының үстінде түзіледі. Жыныссыз процесс қалталы саңырауқұлақтарда көбеюдің негізгі тәсілі болып есептеледі, оның себебі жынысты қалта құру процесі даму циклінің аяғында, қолайсыз жағдайлар туғанда ғана болады[1,2].

Мицелийлері көп түрлерінде субстраттың ішіне еніп жатады, ал оның үстінде спора тасушы органдары түзіледі. Конидиялар субстарттың бетінде ұлпа, қатпар, нүкте, дақ және басқа пішінді болып келеді. Кейбір түрлерінде қалталы спора тасушы органдар шашылып жатса, ал көбісінде - әр түрлі пішіні бар жемісті дене түрінде болады.

Жыныс процесі әр түрлі топтарда, тіпті бір топтың өз ішінде де әр түрлі жағдайда өтеді. Мұнда мицелийлердің 2 жасушасы қосылады, сөйтіп ядролары бірігіп зигота түзіледі. Ол тыныштық күйге көшпей-ақ қосылған ядро редукциялы жолмен 3 рет бөлініп, гаплоиды 8 ядро түзеді. Ядроның айналасындағы протоплазмалардың бір бөлімі қатайып спора қабығында, ал зигота қабығы қалтаға айналады. Сөйтіп, гаплоидты ядродан қалталы 8 аскоспора түзіледі. Бұл жағдайда зиготадан бір ғана қалта дамиды. Мұнда геметаларға бөлінбеген екі жыныс органдарының жасуша ішіндегі заттары бір-біріне құйылады. Жыныс органдары дамыған мицелийлердің бір бөлімі оның айналасына тоқылып жеміс денесінің тканін түзеді, одан пішіні әр түрлі жеміс денесі өсіп жетіледі. Сөйтіп, олардың жемісті денесі мицелийдің үстінде немесе строма деп аталатын тығыздалып өрімделген гифалардың ішінде дамиды.

Клавициалды саңырауқұлақтар табиғатта кеңінен таралған. Ботаника ғылымының қалыптасуыннан-ақ бастап бұл саңырауқұлақтар ботаниктер мен энтомологтар сияқты зерттеушілердің көмегімен ажыратылды.[2]

Саңырауқұлақтардың өсімдіктермен селбесуі[өңдеу]

Орманға барғанда қалпақшалы саңырауқұлақтардың белгілі бір ағаштардың түбінде өсіп тұрғанын байқаймыз. Мысалы ақ саңырауқұлақ тек қайың, қарағай, шырша маңында өссе, көктерек саңырауқұлағы көктеректің түбінде, арышқұлақтар қарағай мен шырша ормандарында өседі. Бұл жай кездейсоқтық емес. Көптеген қалпақшалы саңырауқұлақтар ағштардың тамырымен селбесіп, микориза (грекше"микос" - саңырауқұлақ, "ризос" - тамыры) түзеді. Саңырауқұлақтың жіпшелері ағаштың тамырын айнала қоршап алады. Осындай екі ағзаның пайдалы селбесуін (селбесу) дейді. Тамырында микоризасы жоқ ағаштар өте баяу дамып, түрлі аурулармен тез зақымданады. Қалпақшалы саңырауқұлақтар спора арқылы көбейеді. Споралары өте майда және ол қалпақшаларының астында жетіледі. Олар ауа толқыны, жел арқылы ұшып таралады. Саңырауқұлақтардың споралары суыққа, құрғақшылыққа өте төзімді. Топырақта бірнеше ондаған жылдар бойы өнгіштігін жоғалтпай сақталады. Қолайлы жағдайда әрбір спорадан жіпшелер өседі. Жіпшелері ұзарып, тарамдалып, жіпшумаққа айналады. Жіпшумақтардан жемісті дене жетіледі.

Саңырауқұлақтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы[өңдеу]

Саңырауқұлақтар тайгада, тундрада, далалы жерлерде, тау ормандарында, шалғындықта, батпақта, қоймаларда, құрылыстарда кездеседі. Сөйтіп табиғатта зат айналымына қатысады. Бактериялар мен топырақта болатын басқа да майда саңырауқұлақтар бірлесіп, өсімдіктер мен жануарлардың, саңырауқұлақ қалдықтарын (өсімдіктің құраған бөліктері, жануарлардың, майда бунақденелілердің өлекселері) ыдыратып, шірітеді. Сөйтіп топырақты ағзалық заттармен байытып, құнарлылығын арттырады.

Өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары ыдырамай, өңделмей, топырақта жата берсе, әр түрлі жұқпалы аурулардың таралуына себепші болар еді. Саңырауқұлақтардың қалдықтарды ыдыратуы топырақтың тазаруына, аурулардың таралмауына көп пайдасын тигізеді. Қалың ағашты ормандардың жапырақтары жыл сайын жаппай түсетіні белгілі. Ағаштардың түбінде өсетін қалпақшалы саңырауқұлақтар жапырақтарды ыдыратып, оларды бактериялар қара топыраққа айналдырады. Сондықтан орман арасындағы топырақтың құрамы өсімдіктерге қажетті минералды тұздарға өте бай болады.

Саңырауқұлақтардың құрамы ферменттерге бай. Ферменттерді әр түрлі салаға пайдаланады, олар: жеміс шырынының түсін өзгертеді; шикізаттарды (мал азығын, қағаз қалдықтарын) өңдейді; нәруыздарды, крахмалды сүйылтады.

Зең саңырауқұлағынан пенициллин антибиотигі алынады. Аспергилден лимон қышқылы өндіріліп, медицинада, өнеркәсіпте кеңінен қолданылады.

Жеуге жарамды қалпақшалы саңырауқұлақтар мен ашытқы саңырауқұлақтары тағамға пайдаланылады.

Тутанхомон фараонының қорымын ашуға қатысқан 21 адам аспергилл саңырауқұлағының споралары өкпені зақымдағандықтан, өмірден озды. Оны кейін басқа египет қорымдарындағы адам мүдделеріне қаптал өскен аспергилдер арқылы анықтаған.

Саңырауқұлақтар мен бактериялар топырақ құрамындағы кейбір зиянды бактериялардың көбейіп кетпеуіне ықпал етеді. Өздерікен арнайы зат бөліп, зиянды бактериялардың өсуін тежейді. Оларды антибиотиктер деп атайды. Ондай антибиотиктерге бактериялардан бөлінетін стрептомицин, тетрациклин және саңырауқұлақтардан алынатын пенициллин жатады. Бұл антибиотиктерді өндірісте жасанды жолмен алу жолға қойылған. Адам баласы бұл дәрілерді күнделікті пайдаланады. Соңғы кезде медицинада жүректі, бүйректі операция жасап ауыстырғанда пайдаланылатын дәріні топырақтағы саңырауқұлақтан бөліп алды. Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - гибереллин, зиянды бунақденелілерге қарсы қолданылатын боверинде саңырауқұлақтардан алынады. Саңырауқұлақтардың пайдалы жақтары толық анықтауды қажет етеді.

Жылдан - жылға халық саны өсіп келеді. Адам баласын тағаммен қамтамасыз ету - кезек күттірмейтін мәселе. Сондықтан саңырауқұлақтарды тек дәрі алу үшін ғана емес, тамаққа пайдалану үшін де қолдан өсіреді. Арнайы орындарда қарашірік топыраққа жылқы тезегін қосып, қозықұйрықтың спораларын себеді. Сонда ғана ол ұзақ жылдар түсім береді. Қазір 70 елде қозықұйрық, жазғы түбіртек егу жолға қойылған. Одан жылына 14 млрд доллар қосымша табыс түседі. Қазақстанда да қозықұйрық пен жазғы түбіртекті қолдан өсіру жүзеге асырылуда.

Саңырауқұлақтар табиғатта зат айналымына қатысады, әр түрлі қалдықтарды ыдыратып, шірітіп топырақ құнарлылығын арттырады. Сондай-ақ қауіпті аурулардың таралмауына пайдасын тигізеді. Саңырауқұлақтардың құрамы ферментке бай. Жеуге жарамды саңырауқұлақтар құрамында 80-90% су, 2-4%-ға жуық нәруыз, 1%-ға жуық май болады. Демек олар тағамға пайдаланылады. Өте қажетті дәрі өндіруде де маңызы зор. Зиянды бактериялардың өсуін тежейтін дәрілер антибиотиктер деп аталады. Саңырауқұлақтардан өсімдікті тез өсіретін белсенді зат гибереллин алынады.

Қыналар соңғы уақытқа дейін төменгі сатыдағы өсімдіктерге жатқызылып келді. Алайда олардың құрылысы және тіршілік әрекеті ерекше болғандықтан, соңғы кезде саңырауқұлақтар дүниесінің бөлімі ретінде өз алдына жеке қарастырылатын болды. Қыналар - денесі екі құрамбөліктен (балдыр және саңырауқұлақ) құралған, селбесіп тіршілік ететін ағзалар тобы.[3][4][5][6][7]

Дереккөздер[өңдеу]

1. ↑ Moore RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine 23: 361–73. 
2. ↑ Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
3. ↑ Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0
4. ↑ Шварцман С.Р., Материалы к истории микофлоры Казахстана, А.-А., 1962
5. ↑ Калымбетов Б., Микологическая флора Заилийского Алатау (Северный Тянь-Шань), А.-А., 1969
6. ↑ Әбиев С., Қазақстан астық тұқымдас өсімдіктерінің тат саңырауқұлақтары, А., 2002.
7. ↑ Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9

Тағы қараңыз[өңдеу]

kk.wikipedia.org

Презентация по биологии на тему Саңырауқұлақтар дүниесі(6 класс)

Автор публикации: Мадиева А.Ж.

Дата публикации: 17.04.2016

Краткое описание:

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

botana.cc

Ваша корзина В корзине 0 товаров Заказать Очистить Каталог товаров Масла REDLINE Масла MOTUL AVS продукция

ГлавнаяАнтибиотикиПеницилл саңырауқұлағынан алынатын антибиотик Презентация по биологии на тему Саңырауқұлақтар дүниесі(6 класс). Пеницилл саңырауқұлағынан алынатын антибиотик Сабақтың тақырыбы Микроағзалар Антибиотиктер антисептиктер және залалсыздандыру құралдары Сабақтың тақырыбы Микроағзалар Антибиотиктер, антисептиктер және залалсыздандыру құралдары. Оқу мақсаты • «Микроағзалар» терминінің мағынасын түсіндіру • Қарапайымдар, бактериялар мен вирустар қоздыратын аурулардың ерекшеліктерін сипаттау • Антибиотиктер, антисептиктер және залалсыздандыру құралдарының қолданылуын сипаттау Дағдылар - Білу және түсіну, білімін қолдану, сыни ойлау, Жетістік критерийлері • «Микроағзалар» , «штаммдар» терминінің мәнін біледі. Әр микроағза түрін анықтауға көмектесетін кемінде 3 дәлелдер тізімін құрастырады. • Ауру қоздырғышын дұрыс анықтай алады. Ауру белгілерін сипаттайды. Жұқтыру жолдарын біледі. Ұсынылған аурудың алдын алу шараларын ұсына алады. • Антибиотиктерді алу және қолдануды дұрыс сипаттайды. Кемінде 3 антибиотикке мысал келтіреді және оларды қандай микроағзаға қарсы қолданатынын сипаттайды. Нақты әсер ету аймағы айқын, ең тиімді затты анықтай алады. Түсіп қалған сөздерді толықтырыңыз • Микроорганизмдер – тек қана ……………. . көруге болатын өте ұсақ ағзалар. Микроағзаларға ………………………… ………. . және кейбір микроскопиялық ……………………жатады. Ауру тудыратын микроағзаларды ……………… деп атайды. Самопроверка Микроорганизмдер – тек қана МИКРОСКОППЕН көруге болатын өте ұсақ ағзалар. Микроағзаларға ВИРУСТАР, БАКТЕРИЯЛАР және кейбір микроскопиялық ҚАРАПАЙЫМДАР, БАЛДЫРЛАР, САҢЫРАУҚҰЛАҚТАР жатады. Ауру тудыратын микроағзаларды ПАТОГЕНДІ деп атайды. Штамм — бактериялардың, вирустардың және басқа микроағзалардың бір уақытта және бір жерден бөлініп алынған таза дақылдары. Қарапайымдылар • Ядролары бар. Сол себепті Эукариоттар • Жасуша құрлымы бар. • Жасуша органойдтары бар (цитоплазма, митохондрия, рибосома және т. б. ) • Хлоропласттары болмайды (тек жасыл эвгленада ғана бар) • Жасуша қабырғасы жоқ Микроскопиялық балдырлар • Ядросы бар, сол себепті Эукариоттар • Жасуша құрлымы бар. • Жасуша органойдтары бар (цитоплазма, митохондрия, рибосома және т. б. ) • Хлоропласттары болады, фотосинтезға қатысады. • Жасуша қабырғасы бар - целлюлоза Микроскориялық Саңырауқұлақтар: зең саңырауқұлақтары және ашытқылар Саңырақұлақтар патшалығына жатады. Ядросы бар, сол себепті Эукариоттар Жасуша құрлымы бар. Жасуша органойдтары бар (цитоплазма, митохондрия, рибосома және т. б. ) Хлоропласттары болмайды Жасуша қабырғасы бар – Хитин Зең саңырақұлақтарында спора және мицелилері бар. Олар спорасы арқылы көбейеді. Ашытқылар үлкен сопақ пішінді болып келеді. Олар бүршіктеніп көбейеді Бактериялар патшалығына жатады. Ядросы жоқ, сол себепті Прокариоттар Жасуша құрлымы бар. Жасуша органойдтары бар (бірақ кішкентай, цитоплазма, рибосома және т. б. ) Хлоропласттары болмайды (тек цианобактерияларда бар) Жасуша қабырғасы бар - пептидогликан Вирустар • Вирустар патшалығына жатады • Прокариоттарға да Эукариоттарға да жатпайды. • Жасуша құрлымы жоқ • Жасуша органойдтары жоқ • Тек ДНҚ және нәруызы бар. • Түрлі формалары болады. Шар тәрізді, көп қырлы, жіп тәрізді және т. б. • Тек тірі ағзаларда ғана өмір сүре алады. Ауру қоздырғыш белгілері Тұмау Көкжөтел Туберкулез Тырысқақ Дизентерия Лямблиоз Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Ауру қоздырғыш Белгілері Тұмау Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Тұмау вирусы Науқастың денесі дел- Инфекцияны Тұмауға қарсы Вирусқа қарсы вакцина препараттар ортомиксовирус сал болып, тамағы мен қоздырушы – тыныс жолдары тұмаумен ауырған тар ашиды, дене қызуы адам. көтеріліп (38 С-қа Қоздырғыштар дейін), асқа тәбеті науқас адам болмайды. Басы жөтелгенде, ауырып, бұлшық түшкіргенде және еттері сыздайды. қақырық, сондай-ақ Адамға тұмау науқас адам тигеннен кейін пайдаланған заттар, бірнеше сағаттан соң т. б. арқылы (кейде 1 – 2 күннен таралады. Ауалыкейін) мұрыннан су тамшылы жолмен ағады, даусы қарлығып, жөтеледі, қақырық пайда болады, иіс сезуі нашарлап, көзі қызарады. Ауру қоздырғыш Белгілері Көкжөтел Борде-Жангу қысқа таяқша тәрізді бактерия Алғашқы кезде бала жөтеледі, мұрны бітіп ұйқысы қашады, дене қызуы 38, 5 – 39°С-қа дейін көтеріліп, тамаққа тәбеті тартпайды. Бірте-бірте жөтелі күшейеді (әсіресе, түнге қарай), 2 – 3 аптада жөтел жиі ұстағанда бала булығып қысылады, қызарып-көгеріп, көзінен жас ағып, тілі аузына симай, кейде кіші дәретін де ұстай алмай қалады. Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Қоздырғыш АКДСбактериялар вакцинасы науқас бала жөтелгенде оның демі мен қақырығы арқылы тарап, сау балаға жұғады. Ауа-тамшылары арқылы Көкжөтелді жоғары қысымды таза ауамен (баротерапия) емдейді. Науқас балаға витамині мол құнарлы тамақ ішкізу қажет. Режим сақтап, тек дәрігер белгілеген әр түрлі антибиотиктерді уақытымен қабылдауы керек. Ауру қоздырғыш Белгілері Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі БЦЖ (BCG) вакцинасы Антибиотиктер, антигистаминдық және қабынуға қарсы препараттар. Туберкулез Коха Ұзақ уақыт бойы бактериясы, Кох қақырықты жөтел, таяқшасы кейде қанаралас, қызуы көтеріледі, әлсіздік, түнде терлейді, арықтайды. Ауалы-тамшылы жолмен, ас қорыту жүйесі арқылы. Ауру қоздырғыш Белгілері Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Тырысқақ Холера бактериясы сұйық, ауырсындырмайтын, жиі іш өтуге әкеледі. Ал жалпы улану тоқтаусыз құсуға әкеледі. Адам өзінен көп көлемде сұйықтық шығара бастайды, нәтижесінде ағза сусызданып, адам өліп кетуі де мүмкін. Аузы құрғайды, шөлдейді, бұлшық еті ауырсынады. Жұқпа таралуының жалғыз көзі – ауру адам немесе тырысқақ бойынша қолайсыз аймақтан келген қоздырғышты нәжіс немесе құсық арқылы бөлетін вибриотасымалда ғыш. Мұндай жұғу жолы – ауыз – нәжістік деп аталады Санитарлық – Жоғалған суды гигиеналық қалпына келтіру, шаралар: суды антибиотиктер. зарарсыздандыр у, қолды жуу, тағамды термиялық өңдеу. Тырысқақ вакцинасы. Ауру қоздырғыш Белгілері Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Санитарлық – гигиеналық шаралар: суды зарарсызданды ру, қолды жуу, тағамды термиялық өңдеу. Жоғалған суды қалпына келтіру, антибиотиктер. Дизентерия Шигелла Шырышты, іріңді туысының кейде қаны бар қара бактериялары. -жасыл түсті жиі іш өту. Ауру адам жұқтыру көзі болып табылады. . Гигиена сақтамаудан осы бактериямен ластанған суларды, қолданғаннан жұғады. фекальдіоральді Ауру қоздырғыш Белгілері Жұқтыру жолы Алдын алу шаралары Емі Лямблиоз Ащы ішекте паразиттік өмір сүретін қарапайымдар Іштің жоғарғы жағы ауырады. Іштің кебуі, құсу, іштің қатуы мен өтуінің кезектесуі. Калдың түсі сары түсті. Аздаған шырышты қоспасы бар. Терісі қышиды, жалпы әлсірейді, шаршаңқы болады, ашушаң, тәбеті соқпайды, басы ауырады, басы айналады, нашар уйықтайды. Цистасымен жұқтырылған тағамдарды жегенде және циста жұқтырылған кір қолдан Санитарлық – Лямблиялардың гигиеналық көбеюін азайтатын шаралар: суды диета сақтау: зарарсыздандыр ботқалар, у, қолды жуу, кептірілген тағамды жемістер, сұйық термиялық өңдеу. май; көмірсуларды, яғни тәттілерді аз жеу. Паразиттерге қарсы дарилер. Флеминг, Александр • Алекса ндр Фле минг —британдық бактериолог. Лизоцимді ашты (адам ағзасы шығаратын бактериялық фермент) зең саңырауқұлақтарынан алғаш рет пеницилинді бөліп алды алғашқы антибиотик. Дженнер, Эдвард • Ағылшын дәрігері, алғаш шешекке қарсы вакцинаны ойлап тапты. Сноу, Джон • Анестезияны және медициналық гигиенаны алғаш енгізген британдық дәрігерлердің бірі. Эпидемиологияның негізін қалаушы. 1854 жылы Холера эпидемиясын зерттеуге қатысты. Листер, Джозеф • Ағылшын хирург ғалымы, алғаш хирургиялық антисептикерді ойлап тапты. Пастер, Луи француздық микробиолог и химик. Микробиология және иммунология ғылымының негізін қалаушы. Ашыту процессін және пастеризация әдісін ашқан. Ивановский, Дмитрий Иосифович • Орыс өсімдіктер физиологы және микробиолгы. Вирусология ғылымының негізін қалаушы. Алғаш вирусты темекі мазайклы вирусын бөліп алған Антибиотиктер және антисептиктер, дезенфекциялаушы заттар • Антибиотик — микроорганизмдердің өсуін, көбеюін тежейтін немесе тоқтататын микробтар, өсімдіктер мен жануарлар жасушасынан алынатын органикалық зат. • Антибиотиктерді алу бойынша екіге бөлуге болады: • Табиғи – өсімдіктерден, жануарлардан және микроағзалардан бөліп алу. • Жасанды – химиялық синтез • Бактериялық клеткаға әсер етуіне байланысты екі топқа бөлуге болады: • Бактериостатикалық (бактериялардың өсуін және көбеюін тежейді, бірақ бактериялар тірі қалады) • бактерицидные (бактерияны өлтіреді де кейін ағзадан шығарылады). Пеницилин • Пенициллиум (Penicillium латынша атауы) зең саңырауқұлағынан алынатын антибиотик. Бактерицидтік әсер етеді. • Грам оң, Грам теріс бактерияларға, стафилококкаларға және стрептококкаларға әсер етеді. • Мененгит, ангина, тері және шырышты қабаттың іріңді инфекцияларында, ЛОР және көз ауруларында қолданылады. Тетрациклин • Химиялық синтезбен алынатын антибиотик, Бактериостатикалық әсер етеді. • Стафилококкаларға, стрептококкаларға, E. Coli бактерияларына қарысы қолданылады. Және үлкен вирустар мен кейбір қарапайымдыларға да әсер етеді. Пневмония, тыныс жолдарының инфекцияларында, конъюнктивит, бруцеллез және тырысқақ ауруларын емдеуде қолданады. Цефазолин • Химиялық жолмен алынатын антибиотик. Бактериоцидтік әсер етеді. • Стафилококкаларға, стрептококкаларға, Шигелла туысының бактерияларына және Грам оң, Грам теріс бактерияларына қарсы қолданылады. • Тыныс жолдарының инфекцияларын, несеп-зәр жолдарының ауруларын, сүйектің инфекцияларын, емдеуде қолданады. • Антисе птиктер (грек тілінен άντί — қарсы + σηπτικός — ірің) микробты жұқпаларды болдырмау және жою үшін қолданылатын препараттар. • Кейбір көп таралған антисептиктер: Спирттер, бор қышқылы, Сутегі асқын тотығы, зеленка, йод және т. б. • Дезинфекциялаушы заттар – қоршаған ортадағы инфекциялық аурулардың қоздырғыштарын жоюға бағытталған препараттар. Рефлексия present5.com Саңырауқұлақтар дүниесі тарауын қорытындылау. - Биологиядан ашық сабақтар - Предметы - Сабақ жоспары Материал тегін жариялап, сертификат алу Атырау облысыс Қызылқоға ауданы Жасқайрат ауылы Ш.Т.Еркінов орта мектебінің Химия-биология пәні мұғалімі Қарағожина Кенжегүл Гапуринқызы Сабақтың тақырыбы: Саңырауқұлақтар дүниесі тарауын қорытындылау. Сабақ мақсаты: а) Білімділік. Оқушылардың саңырауқұлақтар дүниесі бойынша алған білімдерін саралай отырып, бір жүйеге келтіру. ә) Дамытушылық. Оқушылардың тірі табиғат туралы алған білімдерін одан әрі дамыту. Оқушылардың сабаққа деген белсенділігін арттыру, кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру, тақырыптағы негізгі ұғымды тауып, сызбанұсқаны толтыруға машықтандыру , білімді нақтылау және қисынды ойлауын дамыту. б) Тәрбиелік. Оқушыларды өз бетінше ізденуге, шығармашылықтарын дамытуға, еңбектенуге, өзара білімдерін тексеріп бағалауға, адамгершілікпен ұжымдық қарым-қатынас жасауға тәрбиелеу. Сабақтың типі: Білім тексеру сабағы Сабақтың түрі: Аралас сабақ Әдістері: СТО элементтерін пайдалану, демонстрациялау, тест, сұрақ-жауап. Көрнекілігі: Техникалық құралдар, проектор, кестелер. Сабақтың жүру барысы: Ұйымдастыру Сабақтың жоспары. 1. Ой маржан (оқушыларға сұрақтар беріледі) 2. Мағынаны тап (берілген сөздердін анықтамасын айтыңыз 3.Суреттер сөйлейді 4. Миға шабуыл 5.Венн диаграммасы 6. Эссе жазу. 1.Ой маржан (оқушыларға сұрақтар беріледі) 1.Саңырауқұлақ жасушасында жиналатын қоректік қор заты? 2.Талшығы бар спораның атауы? 3.Нан ашытуға пайдаланатын саңырауқұлақ? 4.Лимон қышқылы алынатын саңырауқұлақ? 5.Қалпақшалы саңырауқұлақтың топырақ ішінде көрінбей жататын бөлігі? 6.Бидай масағын зақымдайтын паразит саңырауқұлақ? 7.Жүгері собығында болатын паразит саңырауқұлақ? 8.Тасқа жабысып өсетін қына? 9.Екі ағзаның пайдалы селбесуі? 10.Саңырауқұлақтың өсімдіктерге тән белгілері? 2. Мағынаны тап (берілген сөздердін анықтамасын айтыңыз) 1. Микология 4. Микориза 2. Конидий 5. Боз арамқұлақ 3. Пеницилл 6. Паразит 3.Суреттер сөйлейді Берілген суреттер бойынша қалпақшалы, жеуге жарамды, улы, паразит саңырауқұлақтарды ажыратып жазыңыздар Жауаптары Қалпақшалы Улы Жеуге жарамды Паразит 3 6 10 2 9 1 5 8 4 7 ә) Қалпақшалы саңырауқұлақ құрлысы? б)Зең саңырауқұлақтары шоғырының жалпы көрінісі. Суретте берілген өсімдіктерді атаңыз 4. Миға шабуыл 1. Саңырауқұлақтың жануарларға ұқсастығы қандай? а) бір орында қозғалмайды ә) дайын ағзалық заттармен қоректенеді б) қоректік заттарды бүкіл денесімен сорады 2. Саңырауқұлақтың таралуын қамтамасыз ететін жасуша? а) сапрофит ә) зооспора б) спора 3. Бір жасушалы саңырауқұлақ? а) ашытқы ә) қалпақшалы б) улы саңырауқұлақтар 4.Пеницилл мен аспергилл қандай саңырауқұлаққа жатады? а) қалпақшалы ә) зең б) паразит саңырауқұлақтар 5.Малдың тұяғына ұқсас саңырауқұлақ? а) боз арамқұлақ ә) көңілкеш б) діңқұлақ 6.Саңырауқұлақтардан өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат алады? а) гибереллин ә) боверин б) фермент 7. Пеницилл саңырауқұлақтарынан алынатын антибиотик? а) асперин ә) пеницеллин б) анальгин 8. Қынаны зерттеушілер? а) лихенологтар ә) микология б) альбология 9. Аспергилл саңырауқұлағының тудыратын ауруы? а) тұмау ә) ревматизм б) аспергиллез 10. Ашытқы саңырауқұлағының ғылыми аты? а) қантты саңырауқұлақ ә) паразит саңырауқұлақ б) зең саңырауқұлағы Тест жауаптары: 1.Ә 6. А 2.Б 7. Ә 3.А 8. А 4.Ә 9. Б 5.Б 10. А 5.Венн диаграммасы Бактерия Саңырауқұлақ “Ой толғаныс” 6. Эссе жазу. Саңырауқұлақтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы Қорытынды. Топтастыру бағалау Өсімдіктерге тән белгі Жануарларға тән белгі Симбиоз Микология Саңырауқұлақтар Микориза гибереллин Бір жасуша Көбеюі пайдасы Зең Өсімді Жыныссыз Жынысты Боверин Усыз Жоғарғы саты Улы Зооспора Спора Конадий Қаракүйе Діңқұлақ Ақ ұнтақ Паразит Қастауыш Тат talimger.org Сабақтың тақырыбы: Зең саңырауқұлақтары

Зең саңырауқұлақтарының тіршілігін, түрлерін, құрылысын, бір - бірінен айырмашылығын, биологиялық маңызын теориялық, практикалық тұрғыдан меңгерту. Оқушылардың бірлесіп жұмыс жасауына, тәуелсіз ойлауына, өз идеяларын ұсына білуге ықпал ету. Сабақтың мақсаты: Ой маржан (оқушыларға сұрақтар беріледі) 1.Саңырауқұлақтарды зерттейтін ғылым? 2.Өсімдіктерге тән белгілерін ата? 3.Нан ашытуға пайдаланатын саңырауқұлақ? 4.Лимон қышқылы алынатын саңырауқұлақ? 5.Қалпақшалы саңырауқұлақтың топырақ ішінде көрінбей жататын бөлігі? 6.Бидай масағын зақымдайтын паразит саңырауқұлақ? 7.Жүгері собығында болатын паразит саңырауқұлақ? 8.Тасқа жабысып өсетін қына? 9.Екі ағзаның пайдалы селбесуі? 10.Саңырауқұлақтың өсімдіктерге тән белгілері? Зең саңырауқұлақтардың тіршілік ортасы Плесень мукор под микроскопом..mp4 Зең саңырауқұлақтарының тіршілік ортасы Зең саңырауқұлақтары: мукор аспергилл пеницилл Шар тәрізді спорангии Зең саңырауқұлақтарын салыстыр Пеницилл сөзжұмбағын шешу 1.Саңырауқұлақтардан алынатын антибиотик 2.Мукордың басқаша атауы 3.Спора түзілетін қалтаның атауы 4.Тірі ағзалардың денесінде тіршілік ететін саңырауқұлақтар жалпы атпен қалай аталады? 5.Көкшіл-жасыл зең саңырауқұлағының басқаша атауы 6.Пеницилл саңырауқұлағын қай салада пайдаланады. 7.Саңырауқұлақтар жасушасында қандай оргоноид болмағандықтан ағзалық зат түзе алмайды? 8.Саңырауқұлақтардың жасушасында болатын қоректік қор заты. «Алтын қақпа» ойыны I «Темір қақпа» (А деңгейлік тапсырма) сәйкестендір Пеницилин ақ зең Аспергилл көкшіл -жасыл Мукор сарғыш-жасыл II «Күміс қақпа» (В деңгейлік тапсырма ) көп нүктенің орнына керекті сөзді тап. 1.Саңырауқұлақтар ............. болмағандықтан,ағзалық зат түзе алмайды.Олар ..... ағзалық заттарды өздері өсіп тұрған ортадан сіңіріп,қоректенеді. 2. Спора түзілетін қалта ................. деп аталады. 1.Зең саңырауқұлақтарының көбеюі 2. Конидий,спора,зооспоралардың айырмашылықтарын ата. III «Алтын қақпа» (С деңгейлік тапсырма) Сызба- нұсқаны жалғастыр Құрал-жабдықтар: қант,нан,ашытқы,қызанақ,стақан т.б ыдыстар. Зертханалық жұмыс №33 Ашытқы және зең саңырауқұлағының тіршілігін бақылау. Бір апта бұрын бір үзім нан алып,сулап,үстіне қант сеуіп қалтаға салдық. Қалтаның ішкі жағында су тамшылары пайда болды.Бұл құбылыс нанның құрамындағы судың жылудың әсерінен бөлінгендігін білдіреді.Нанның иістенгендігі байқалғанымен,зең саңырауқұлақтарының өскендігі байқалған жоқ. Екінші күні: ақшыл күлгін-жасыл түсті дақтардың пайда болғандығы байқалды. Үшінші күні төртінші күні Қорытынды: Біз бұл тәжірибеден зең саңырауқұлақтарының тіршілік әрекетін ,өсуін, дамуын бақыладық. Олардың оттексіз анаэробты тыныс алатындығын байқадық. Ашытқы саңырауқұлағы Ашытқы саңырауқұлағы Ашытқы саңырауқұлағының көбеюі Ашытқы саңырауқұлағының қолданылуы Үйге тапсырма: П.7- оқу Қалпақшалы саңырауқұлақтарға презентация жасау. Достарыңызбен бөлісу:

engime.org Биология пәнінің мұғалімі Мәдиева Ақкенже

Биология пәнінің мұғалімі Мәдиева Ақкенже Саңырауқұлақтар дүниесі тарауын қорытындылау. Сабақтың тақырыбы: Сабақ мақсаты: а) Білімділік. Оқушылардың саңырауқұлақтар дүниесі бойынша алған білімдерін саралай отырып, бір жүйеге келтіру. ә) Дамытушылық. Оқушылардың тірі табиғат туралы алған білімдерін одан әрі дамыту. Оқушылардың сабаққа деген белсенділігін арттыру, кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру, тақырыптағы негізгі ұғымды тауып, сызбанұсқаны толтыруға машықтандыру , білімді нақтылау және қисынды ойлауын дамыту. б) Тәрбиелік. Оқушыларды өз бетінше ізденуге, шығармашылықтарын дамытуға, еңбектенуге, өзара білімдерін тексеріп бағалауға, адамгершілікпен ұжымдық қарым-қатынас жасауға тәрбиелеу. Сабақтың типі: Білім тексеру сабағы Сабақтың түрі: Аралас сабақ Әдістері: СТО элементтерін пайдалану, демонстрациялау, тест, сұрақ-жауап. Көрнекілігі: Техникалық құралдар, проектор, кестелер. Сабақтың жүру барысы: Ұйымдастыру Сабақтың жоспары Ой маржан (оқушыларға сұрақтар беріледі) 1.Саңырауқұлақ жасушасында жиналатын қоректік қор заты? 2.Талшығы бар спораның атауы? 3.Нан ашытуға пайдаланатын саңырауқұлақ? 4.Лимон қышқылы алынатын саңырауқұлақ? 5.Қалпақшалы саңырауқұлақтың топырақ ішінде көрінбей жататын бөлігі? 6.Бидай масағын зақымдайтын паразит саңырауқұлақ? 7.Жүгері собығында болатын паразит саңырауқұлақ? 8.Тасқа жабысып өсетін қына? 9.Екі ағзаның пайдалы селбесуі? 10.Саңырауқұлақтың өсімдіктерге тән белгілері? 2. Мағынаны тап (берілген сөздердін анықтамасын айтыңыз) Микология 4. Микориза 2. Конидий 5. Боз арамқұлақ 3. Пеницилл 6. Паразит 3. Суреттер сөйлейді Берілген суреттер бойынша қалпақшалы, жеуге жарамды, улы, паразит саңырауқұлақтарды ажыратып жазыңыздар Жеуге жарамды ә) Қалпақшалы саңырауқұлақ құрлысы? Суретте берілген өсімдіктерді атаңыз Саңырауқұлақтың жануарларға ұқсастығы қандай? а) бір орында қозғалмайды ә) дайын ағзалық заттармен қоректенеді б) қоректік заттарды бүкіл денесімен сорады 2. Саңырауқұлақтың таралуын қамтамасыз ететін жасуша? а) сапрофит ә) зооспора б) спора 3. Бір жасушалы саңырауқұлақ? а) ашытқы ә) қалпақшалы б) улы саңырауқұлақтар 4.Пеницилл мен аспергилл қандай саңырауқұлаққа жатады? а) қалпақшалы ә) зең б) паразит саңырауқұлақтар 5.Малдың тұяғына ұқсас саңырауқұлақ? а) боз арамқұлақ ә) көңілкеш б) діңқұлақ 6.Саңырауқұлақтардан өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат алады? а) гибереллин ә) боверин б) фермент 7. Пеницилл саңырауқұлақтарынан алынатын антибиотик? а) асперин ә) пеницеллин б) анальгин 8. Қынаны зерттеушілер? а) лихенологтар ә) микология б) альбология 9. Аспергилл саңырауқұлағының тудыратын ауруы? а) тұмау ә) ревматизм б) аспергиллез 10. Ашытқы саңырауқұлағының ғылыми аты? а) қантты саңырауқұлақ ә) паразит саңырауқұлақ б) зең саңырауқұлағы Тест жауаптары: 1.Ә 6. А 2.Б 7. Ә 3.А 8. А 4.Ә 9. Б 5.Б 10. А 5. Венн диаграммасы Қорытынды Топтастыру бағалау Өсімдіктерге тән белгі Жануарларға тән белгі Саңырауқұлақтар Микориза гибереллин Достарыңызбен бөлісу:

engime.org Саңырауқұлақтар Саңырауқұлақтар – төменгі сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ең көп тарағаны, олардың 100000-дай түрі кездеседі. Басқа өсімдіктер типтерінен басты айырмашылықтары пластидтері, хлорофилі болмайды. Бұлар дайын органикалық заттармен қоректенуге бейімделген гетеретрофты өсімдіктер. Түрлері бойынша Жейтін саңырауқұлақтар және Жеуге жарамсыз саңырауқұлақтар болып бөлінеді. Олардың вегетативтік денесі тарамдалып матасқан гифалардан (жіңішке жіпшелерден) тұрады. Бұлар бір-бірімен матасып грибница немесе мицеллий деп аталатын саңырауқұлақтың денесін құрайды. Гифаралдың жуандығы 1-ден 10 кейде 20 микронға дейін барады. Олардың көбісінің мицелийлері субстраттың ішінде жатады. Субстраттың бетінде жемісті денелері немесе спора тасушы органдары орналасады. Олардың пішіндері шар тәрізді, таға, қабық сияқты, қалпақты түбірге ұқсас және басқаша түрлі болып келеді. Гифалар төбе жасушалары арқылы ұзарып өседі және моноподиальды бұтақтанады. Бүйірлік мицелийлер негізгі мицелийлерге ұқсайды. Тек паразит саңырауқұлақтардың көбісі иесінің жасушасының ішіне еніп жататын бүйірлік мицелийлері әрі қарай өспей, жасуша ішінде шар, алмұрт, немесе тарамдалған гаусторияға айналады, сөйтіп иесінің жасушасындағы қоректік заттарды сорып, тіршілік етеді. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың кейбіреулерінде мицелий болмайды, вегетативтік денесі жалаңаш не қабықшасы бар протоплазмадан тұрады. Мұндай саңырауқұлақтардың жасушаларынан тарамдалған, өте жіңішке, ядросы жоқ қысқа жіпшелер өседі, оны ризомицелий деп атайды. Ол мицелийдің алғашқы нышаны болып есептелінеді. Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтардың мицелийлері – көлденең перделерге бөлінбеген, көп жасушалы. Олардың перделерінде жасушаларды бір-бірімен байланыстырып тұратын өте ұсақ поралары болады. Саңырауқұлақтардың жасуша қабығы құрамында насекомдар қабықтарының хитиніне ұқсас, хитин заты және полисахаридтер болады. Олардың жасушасы протоплазмадан, бір, екі, кейде одан да көп ядродан және вакуолядан тұрады. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың мицелийлері көп ядролы, ал жоғары сатыдағылардікі бірнеше ядродан тұрады.

FungiҚазбалық ауқымы: Early Devonian – Recent (but see text) Ғылыми топтастыруы Clockwise from top right: Amanita muscaria, a basidiomycete; Sarcoscypha coccinea, an ascomycete; bread covered in mold; a chytrid; a Penicillium conidiophore. Әлемі: Eukaryota (unranked) Opisthokonta Дүниесі: Fungi(L., 1753) R.T. Moore, 1980

Смотрите также

• 
  Корвалол и антибиотики совместимость
• 
  Аддитивное действие антибиотики это
• 
  Приказ 1301 по антибиотикам
• 
  Почему сопли пахнут антибиотиками
• 
  Рибомунил и антибиотики одновременно
• 
  Премитест для определения антибиотиков
• 
  Антибиотик плюс гормон мазь
• 
  Является ли левомеколь антибиотиком
• 
  Производители антибиотиков в россии
• 
  Валтрекс и антибиотики одновременно
• 
  Антибиотики при лимфостазе руки